Categorie archief: Oratie

Modellenwerk deel 4 – SimSketch 2.0

In Utrecht ben ik samen met Frank Leenaars begonnen aan SimSketch versie 2. Een voorname reden om aan deze versie te beginnen was een technische: ik wilde dat SimSketch ook op tablets kan werken, en dat vereiste een herimplementatie. Bovendien was dit de gelegenheid om delen opnieuw te ontwerpen, met name de wijze waarop het gedrag wordt geïmplementeerd. Het wordt nu mogelijk voor docenten en uiteindelijk zelfs leerlingen om niet alleen gedragsstickers toe te kennen aan elementen in de tekening, maar ook om zelf gedrag te definiëren. Ook is SimSketch toegepast op nieuwe domeinen, zoals evolutie. In samenwerking met de masterstudenten Dewi Heijnes en Juliette Schouten is bijvoorbeeld gedrag ontwikkeld waarmee evolutionaire processen kunnen worden gemodelleerd. Dewi heeft daarbij bijgedragen aan de specificatie van het model en de elementaire gedragingen die nodig zijn om het te specificeren, Juliette heeft het resultaat gebruikt in het ontwerp van een lessenserie. Het resultaat is een een set gedragingen waarin de evolutie van prooidieren kan worden gesimuleerd waarin de opvolgende generaties hun kleur aanpassen aan die van de achtergrond, als gevolg van het feit dat ze bejaagd worden door predators. Het voorbeeld dat daarbij gebruikt wordt is dat van slakken die worden gegeten door lijsters.

Dit onderwerp is gekozen in samenwerking met Naturalis die betrokken zijn bij onderzoek naar de evolutie van slakken, en waaraan een groot citizen science project is gekoppeld waarin leerlingen van scholen over heel Europa slakken verzamelen en determineren op kleur. In haar studie onderzocht Dewi hoe leerlingen in de onderbouw van het VWO redeneerden over het model dat ze tekenden. Ze vond een interessante wisselwerking tussen de wijze waarop leerlingen het model konden specificeren en hoe ze vervolgens over hun model redeneerden. In een eerste versie van de omgeving nam ze het volgende gesprek op tussen docent en leerlingen naar aanleiding van een vraag:

Docent: Wat is, denk je, de invloed van de kleuren van de gebieden op de kleur van de slakkenhuisjes, de kleur van de slakken?

Leerling: Ze worden …. Donkerder?

D: Hoe dan?

L: Omdat de groene kleur ze de beïnvloedt, of zoiets. Of het zorgt dat ze donkere kinderen krijgen.

D: Waarom zou dat zorgen dat ze donkerder kinderen krijgen?

L: Omdat ze een beetje pigment opnemen of zoiets?

D: Uit de bladeren?

L: Zou kunnen.

De leerlingen redeneren alsof er op een magische manier kleurstof uit de omgeving opnemen, iets dat met nadruk niet in het model is gestopt. Hoewel ze het model zelf gemaakt hebben denken ze blijkbaar dat er mechanismes in zitten die ze zelf niet hebben aangebracht. In deze versie van het systeem konden ze niet zelf aangeven hoe de vogels hun volgende prooi selecteerden. In een latere pilot was dit wel mogelijk. Leerlingen konden kiezen of de vogels hun prooi selecteerden op afstand, zichtbaarheid of een combinatie daarvan. Een gesprek tussen leerlingen en docent verliep toen als volgt:

D: En, als hij zou jagen op de slak die hij het beste ziet?

L1: Dan zal het …

L2: Dan zal het …

L1: Dan zal het jagen op kleur

L2: Ja, dat denk ik ook. Dan zal hij jagen… op rood zal hij op de groene jagen en op groen op de rode.

L1: Precies

D: Dus, wat zou je dan zien gebeuren? Wat voor slakken zou je hier en daar krijgen?

L2: Dan zou je hier een hoop rode krijgen en daar een hoop blauwe.

Hoewel er hulp van de docent nodig is is bij deze leerlingen is te zien hoe het model helpt bij het verkrijgen van inzicht in evolutionaire processen. De mogelijkheid om zelf het gedrag van de vogels te manipuleren geeft ook aanleiding om te redeneren welke rol dit in het model speelt. Op basis van deze enkele voorbeelden is het natuurlijk lastig algemene conclusies te trekken, maar ze geven aanleiding tot nader onderzoek.

De studie van Juliette Schouten richtte zich op het ontwerp van lessen rond deze modelleeropdracht en hoe die bijdraagt tot begrip over modellen in de wetenschap. In een serie van vier lessen maakte ze leerlingen vertrouwd met SimSketch, ging ze met hen het veld in om slakken te zoeken en te classificeren, maakten ze een evolutiemodel en spraken ze met een wetenschapper van Naturalis over de rol van modellen bij zijn onderzoek. In het onderzoek was ze, naast de vraag of leerlingen in staat zouden zijn in deze context modellen kunnen bouwen, geïnteresseerd in de opvattingen van leerlingen over modellen. Die werden gemeten met een vragenlijst met open vragen, waarvan de antwoorden vervolgens zijn gescoord volgens een rubric ontwikkeld door Grünkorn en collega’s. In de rubric worden vier categorieën over modelbegrip onderscheiden: de aard van wetenschappelijke modellen, het feit dat meerdere modellen van eenzelfde systeem kunnen bestaan, of en hoe modellen getest moeten worden en wat het precieze doel is van modellen. Per categorie worden vervolgens vier niveaus onderscheiden. Juliette vond dat leerlingen na afloop van de lessenserie hoger scoorden op de eerste twee categorieën: aard van modellen en het feit dat er meerdere modellen voor eenzelfde systeem kunnen bestaan. Hoewel de winst in vier lessen bescheiden was toonde haar studie aan dat het mogelijk is door leerlingen te laten modelleren bij te dragen aan de ontwikkeling van hun begrip van modellen.

SimSketch wordt naast evolutie ook in andere domeinen toegepast. Zo werkt Simeon van Tongeren aan een configuratie waarin modellen worden gemaakt van de elektrische activiteit in zenuwcellen. Door in een celmembraan poorten te tekenen waar bepaalde typen ionen kunnen passeren en het gedrag van ionen en poorten te sturen kan met SimSketch het verloop van de actiepotentiaal van een neuron worden gemodelleerd. Leerlingen in 6 VWO worden in het modelleerproces meegenomen en leren op deze manier mechanistisch redeneren een wijze van redeneren die in de celbiologie belangrijk is als tegenhanger van teleologisch redeneren. Het belangrijke inzicht van deze modellen is dat processen in de cel, zoals het opbouwen van een actiepotentiaal, maar ook de synthese van DNA, ontstaan uit elementaire mechanische processen en niet hoeven te worden toegeschreven aan een bepaalde doelgerichtheid van de moleculen in de cel. In twee ontwikkelingsslagen van het programma en het lesmateriaal er omheen bereikte Simeon dat leerlingen daadwerkelijk mechanistische redeneringen lieten zien waar ze dat nog eerst niet deden. Op de vraag naar het mechanisme dat verklaart hoe slaapmiddelen werken geven in de tweede ronde drie van de vier leerlingen een goede redenering in mechanistische termen, een indicatie dat zij diep inzicht hebben verworven.

Tot slot zijn we met de nieuwe versie van SimSketch weer op bezoek geweest bij NEMO. Deze keer modelleerden ongeveer 450 bezoekers in de leeftijd van 10 tot 15 het ontstaan van spookfiles, files die ontstaan zonder een duidelijk aanwijsbare oorzaak in het kader van het masteronderzoek van Eva Frenaij. De deelnemers slaagden er in de regel in om de modellen te construeren. Interessant is dat, volgens de nog voorlopige resultaten, de groep die tijdens het werken met hun model de specifieke vragen die beantwoord moesten worden, naar de invloed van diverse factoren, die een rol konden spelen als oorzaak van de files, betere modellen bouwden en er langer mee experimenteerden.

Deze voorbeelden tonen aan dat we er in geslaagd zijn om met SimSketch een modelleeromgeving te bouwen waarmee het maken en onderzoeken van modellen voor verschillende domeinen op basis van tekeningen binnen bereik is gekomen van jonge leerlingen, vanaf ongeveer 10 jaar. Uiteraard is nog veel onderzoek nodig voor de verdere ontwikkeling en met name het effect van modelleren op deze jonge leeftijd. Ik hoop dat de komende jaren met veel inzet te kunnen doen.

Net zoals ik in mijn vorige oratie een belofte deed voor de ontwikkeling van nieuw modelleergereedschap, dat heeft geleid tot SimSketch, doe ik u nu weer een belofte voor de ontwikkelingen in de komende vijf jaar. Die betreft mixed reality en 3D, de kunst van het combineren van virtuele en fysieke werkelijkheid. De technologie is zover dat het mogelijk is dat, gebruik makend van computer vision, tastbare objecten onderdeel gaan uitmaken van de virtuele wereld, zoals een simulatie. Een goed voorbeeld daarvan is de tinkerlamp, uit het lab van Pierre Dillenbourg, die het mogelijk maakt om bijvoorbeeld modellen te maken van een magazijn, waarin de stellingen worden weergegeven door fysieke blokjes waartussen virtuele vorkheftrucks zich verplaatsen. De mogelijkheden zijn legio. In de simulatie van celbiologische processen kunnen barrières worden ingebracht en weer weggehaald, in verkeerssimulatie kunnen wegenplannen op papier worden getekend en stoplichten en andere obstakels fysiek worden ingevoerd. Het modelleren en vooral de interactie met het resulterende model kan op deze manier veel interactiever worden. Aan ons, onderzoekers en ontwerpers, de uitdaging om die mogelijkheid ten volle te benutten.

Modellenwerk deel 3 – ICT en onderwijs

Excuus voor de lange tijd sinds het vorige blog. Mijn oratie is inmiddels een tijdje geleden. In het vorige blog eindigde ik met de rol van computermodellen in wetenschap. Hier ga ik in op computermodellen op school.

Wetenschap is dus modellenwerk. Als je iets van de nature of science wilt begrijpen moet je weten wat modellen zijn, hoe ze ontstaan en hoe ze gebruikt en beoordeeld worden. Dat is voor mij de belangrijkste reden om onderzoek te doen naar hoe je leerlingen het beste het modelmatige karakter van wetenschappelijke kennis kunt laten inzien. Het doel daarvan is tweeledig: ten eerste is het kunnen abstraheren van kennis, kritisch nadenken over aannames van modellen en het vervolgens construeren en testen ervan een belangrijk leerdoel in het kader van het verwerven van hogere orde vaardigheden. Ten tweede is het doel van modelleren in het onderwijs dat leerlingen zelf de rol ervaren en kunnen beoordelen.

Onderzoek is nodig naar het inrichten van onderwijs waarin leerlingen modellen kunnen maken en ze kunnen gebruiken om vragen te beantwoorden. Dergelijk onderwijs zal zich moeten richten op het ontwerp van modelleergereedschap voor leerlingen van alle leeftijden, het ontwikkelen van interessante modelleeropdrachten en het stimuleren van denken en redeneren met en over modellen. En onderzoek is nodig naar hoe we dat het beste kunnen doen en wat de effecten kunnen zijn. In dat ontwerp en onderzoek speelt ICT een belangrijke rol. Voor ik verder ga met modelleren geef ik eerst een stuk persoonlijke geschiedenis over ICT in onderwijs.

ICT, onderwijs en computermodellen

In 1993 promoveerde ik op instructieondersteuning bij onderzoekend leren met computersimulaties. Voordat ik mijn promotieproject startte werkte ik bij de toenmalige vakgroep Natuurkundedidactiek hier in Utrecht, die nu onderdeel is van het instituut waar ik wetenschappelijk directeur van mag zijn.  In die tijd was ICT in onderwijs nog in een pioniersfase. Ik programmeerde mee aan het programma “de trage inbreker”, een computersimulatie waarin leerlingen in een wereld waarin je wrijving aan en uit kon zetten een brandkast een bankgebouw uit moest duwen. Het idee was leerlingen te stimuleren na te denken over het begrip “kracht”, volgens een model van begripsverandering. In dezelfde tijd kwam DMS op, een programma van Jon Ogborn, waarmee leerlingen zelf modellen konden maken. Door de beperkte beschikbaarheid van computers op school en het naast elkaar bestaan van verschillende incompatibele systemen ging het onderzoek en met name de implementatie zeer langzaam. Toch hebben deze eerste stappen ertoe geleid dat modelleren onderdeel is geworden van het natuurkundeprogramma.

Als je de promovendus Wouter van Joolingen in 1993 had gevraagd wat de status van ICT in het onderwijs zou zijn in 2016 had hij vast niet gezegd dat er nog steeds discussie zou zijn over de vraag of ICT zou kunnen bijdragen aan het onderwijs. Ik verwachte dat ICT snel zijn weg zou vinden en dat leerlingen en docenten het net zo makkelijk zouden gebruiken als een schoolbord toen. Dat is deels gebeurd, deels niet. ICT is niet voor iedereen zo vanzelfsprekend geworden als ik dacht. Zo was er rond de de afgelopen jaarwisseling nog in het nieuws dat leerlingen bij een meldpunt konden melden dat hun docenten niet voldoende ICT benutten in de les.

oratie-017

Blijkbaar is een deel van de docenten nog niet op de hoogte van de mogelijkheden die ICT biedt of er niet van overtuigd zijn dat technologie in de klas voordelen biedt. Nu is het ook beslist niet zo dat ICT in de klas automatisch leidt tot onderwijsverbetering, en het is ook niet noodzakelijkerwijs waar dat leerlingen beter weten hoe ze ICT kunnen gebruiken voor hun leerproces dan volwassenen. Casper Hulshof en Pedro de Bruyckere ontkrachten de mythe van de zogenaamde digital natives effectief in hun boek.

In 1993 zag ICT er ook heel anders uit dan nu. Het plaatje van een leerling achter een computer in een apart lokaal is vervangen door alomtegenwoordige apparaten: smartphones, tablets, smartboards, en soms ook nog traditionele computers. Al die apparaten zijn veel krachtiger dan de computers waarop we toen pionierden. En omdat de technologie zo verspreid is, is het bijna onverantwoord die niet te gebruiken.

Oratie.018

Specifiek voor onderwijs in de bètawetenschappen biedt de beschikbaarheid van technologie veel mogelijkheden. Het wordt mogelijk om de simulaties en modellen die wetenschappers zelf gebruiken op school in te zetten. Ook maakt de technologie het mogelijk modelleren laagdrempeliger te maken, en daarmee toegankelijker voor jonge kinderen. Dit heeft geleid naar mijn onderzoek over drawing-based modeling.

Modellenwerk op de computer: modeltekenen

Wetenschap is modellenwerk. In mijn vorige oratie die ik ruim zes jaar geleden aan de Universiteit Twente hield pleitte ik al voor een het toegankelijk maken van modellen en modelleren voor jongere kinderen. De toen reeds beschikbare modelleersystemen voor het voortgezet onderwijs richtten zich met name op de bovenbouw. Ik stelde in die oratie een systeem voor, onder de titel “Modeltekenen”, waarmee leerlingen modellen zouden kunnen bouwen op basis van tekeningen. Het systeem zou tekeningen van de leerling herkennen en daarbij – op aanwijzing van de leerling – een simulatie genereren. Dat was niet toevallig gekozen. Onderzoek dat toen al bekend was, en onderzoek dat in de tussentijd verricht is laat zien dat het maken van tekeningen helpt bij het verwerken van lesstof. Ik wil hier laten zien welke stappen ik daarna, met hulp van anderen, zowel in Twente als aan deze universiteit heb gezet om dit systeem te realiseren en te onderzoeken.

Samen met Lars Bollen heb ik SimSketch versie 1 ontwikkeld (Bollen & van Joolingen, 2013). SimSketch biedt voor een groot deel wat ik in mijn oratie beloofde: leerlingen kunnen tekeningen maken van natuurlijke systemen, die worden herkend en als basis dienen voor een simulatie. Leerlingen kunnen gedrag toekennen aan componenten van de tekening, door er een “gedragsticker” op te plakken. Hierdoor wordt de tekening een simulatie. We hebben dit bijvoorbeeld toegepast op het modelleren van het zonnestelsel. Leerlingen tekenen de zon, planeten en de maan en specificeren dat de planeten rond de zon bewegen en de maan rond de aarde. Zodra de leerlingen op “play” drukken komen de planeten in beweging en wordt de baan van de maan zichtbaar als een soort cycloïde. Leerlingen kunnen hier allerlei onderzoek aan doen zoals onderzoeken waarom Mars aan de hemel soms achteruit lijkt te bewegen en hoe zons- en maansverduisteringen ontstaan. Met SimSketch is een grote studie uitgevoerd bij NEMO waarin 250 bezoekers in de leeftijd van 7 tot 12 met het programma aan de slag gingen en waarbij we vervolgens met een voortoets-natoets-ontwerp de ontwikkeling van kennis over het zonnestelsel hebben gemeten. Dit was werk van Annika Aukes, studente psychologie, samen met Lars Bollen en Hannie Gijlers. Het resultaat was dat met name jonge leerlingen met behulp van deze modelleertaak kennis verworven over het zonnestelsel, en met name over het ontstaan van zons- en maansverduisteringen. Ook bleek dat in deze leeftijdsgroep het werken met modellen binnen bereik lag, en dat leerlingen het werken ermee in het algemeen positief beoordeelden.

SimSketch versie 1 bevatte een collectie “gedragstickers” die het toepasbaar maakte voor verschillende domeinen. Naast het zonnestelsel waren dat bijvoorbeeld verkeer – het ontstaan van files – de verspreiding van ziektes, en de werking van antibiotica. Deze onderwerpen ontstonden uit activiteiten die we voor leerlingen organiseerden, zoals masterclasses, waarbij leerlingen zelf onderwerpen konden aandragen. In dialoog met de leerlingen werd vervolgens geanalyseerd welk gedrag nodig was en hoe dat geïmplementeerd moest worden. Binnen een week had Lars dan de nieuwe versie klaar voor de volgende sessie van de masterclass. Vragen vanuit de leerlingen, een nabije ontwikkelaar en een goede interactie met leerlingen kunnen heel productief zijn.

In deel vier ga ik verder met de ontwikkeling van SimSketch, versie 2.

Modellenwerk deel 2 – Scientific literacy

Dit is deel 2 van mijn oratieblog, de – bewerkte – tekst van mijn oratie die ik op 18 mei uitsprak. In het eerste deel introduceerde ik de vraag waarom en waartoe we eigenlijk aan beta-onderwijs doen. In dit tweede deel een begin van een antwoord: het is onderdeel van onze geletterdheid, datgene waarmee wij structuur aanbrengen in onze wereld, net als literatuur en kunst dat kunnen doen. En een belangrijk onderdeel daarvan bestaat uit modellen. DIt was mijn tekst:

Als we de vergelijking met het vak Engels en de andere talen nog even doortrekken lenen we hiervan het woord geletterdheid of literacy. In de context van talen gaat dit begrip verder dan de basisvaardigheden voor lezen en schrijven, het omvat ook het op een goede manier kunnen omgaan met informatie en inhoud van het geschreven en gesproken woord. Geletterdheid impliceert ook een bepaalde mate van eruditie.  In het geval van geletterdheid in relatie met natuurwetenschap spreken we van scientific literacy. Niet voor niets is deze term gekozen als centraal begrip in het onderzoeksprogramma van het Freudenthal Instituut. Net zoals geletterdheid het doel is van talenonderwijs, variërend van elementaire lees- en schrijfvaardigheid, via het gebruik van de taal in praktische situaties tot begrip en waardering van literatuur en cultuur is wetenschappelijke geletterdheid het doel van onderwijs in wiskunde en natuurwetenschappen.

Research program FI

Scientific literacy is geen nieuwe term. In een toonaangevend artikel beschreef George de Boer (2000) de ontwikkeling van het begrip sinds de jaren 50 van de twintigste eeuw. Een van de eerste zinnen van zijn artikel luidt: “Although it is widely claimed to be a desired outcome of science education, not everyone agrees what that means.” Deze zin is natuurlijk een goed uitgangspunt om het begrip als uitgangspunt te nemen voor een onderzoeksprogramma. Het is dus nodig het begrip voor onze context beter te kunnen definiëren.

In het onderzoeksprogramma van het FI, dat ik in het afgelopen jaar samen met mijn collega’s heb opgesteld identificeren we drie niveaus van kennis, vaardigheden en houdingen die onderdeel zijn van scientific and mathematical literacy (Boerwinkel, Veugelers, & Waarlo, 2009):

  • Kennis en vaardigheden met betrekking tot concepten in wiskunde en natuurwetenschap;
  • Kennis over de aard van wetenschap (Nature of Science), inclusief de methoden en grondslagen van die wetenschappen;
  • Inzichten en houdingen over normen en waarden gerelateerd aan wetenschap, zowel persoonlijk als maatschappelijk.

Ik hoorde laatst iemand zich afvragen wat een timmerman met wetenschap moet. En inderdaad, het Higgs-deeltje hoeft hem niet te interesseren. Maar iedereen van VMBO tot VWO wordt ooit geconfronteerd met vragen waarbij wetenschappelijke kennis, en het waarderen daarvan, een belangrijke rol speelt. Dat zijn vragen als: “waarom moet ik mijn kind vaccineren en is dat gevaarlijk?”, “is er gevaar bij genetisch gemanipuleerde organismes?” en “wat betekenen de voorspellingen over het klimaat?”. Bij al deze vragen is het van belang om kennis van pseudokennis te kunnen onderscheiden, zeker in een tijd waarin ongefilterde informatie ons van alle kanten belaagt. Inzichten in de waarde van die kennis en de relatie met eigen en gedeelde normen en waarden kunnen helpen bij het afwegen van risico’s en het stellen van grenzen, bijvoorbeeld in ethische kwesties. Dit is samen te vatten onder de term “wetenschappelijk burgerschap”.

We moeten bij het verwerven van inzicht in dit aspect wel rekening houden met het niveau en de keuzes van de leerling. Een leerling die zijn schoolopleiding vervolgt met een opleiding in natuurwetenschap en techniek moeten we anders voorbereiden dan een leerling die een maatschappijprofiel kiest of een vmbo-leerling met een profiel in uiterlijke verzorging. Allen hebben inzicht nodig in de rol van wetenschappelijke kennis, aard en niveau daarvan kunnen verschillen. Daarbij wil ik meteen opmerken dat we in onderzoek naar bèta-didaktiek veel te weinig aandacht hebben voor vmbo – tenslotte de plek waar meer dan de helft van onze leerlingen terecht komt. Ik zie voor het Freudenthal Instituut een taak om het programma in wetenschap en techniek voor vmbo te ontwerpen vanuit het gezichtspunt van haar leerlingen, en niet vanuit de disciplines zoals ze op vwo en universiteit worden gedoceerd.

Een belangrijk onderdeel van die wetenschappelijke geletterdheid is inzicht in de vraag hoe wetenschap werkt en wat je daarvan zou moeten weten.

Bij het ontwikkelen van inzicht in normen en waarden rond wetenschap is inzicht in de Nature of Science, het tweede aspect van scientific literacy belangrijk. Om de waarde van kennis te kunnen beoordelen is inzicht in de wijze waarop die kennis tot stand komt, en wat degenen dreef die die kennis voor het eerst verwierven van grote waarde. Door te weten dat wetenschappelijke kennis wordt opgebouwd via onderzoek met alle zekerheden en onzekerheden die daarbij horen weet je ook wat die kennis waard is. Dan komt er inzicht in het feit dat de evolutietheorie niet “maar een theorie” is, en hoe bepaald kan worden of een nieuw medicijn tegen een ziekte werkt of niet, en waarom we enorme apparaten bouwen op zoek naar een nog onontdekt elementair deeltje. Inzichten uit de wetenschapsfilosofie zijn hierbij van groot belang, en ik ben daarom blij te mogen samenwerken binnen het Freudenthal Instituut met de groep “History and Philosophy of Science”.

Bij de vraag hoe wetenschap werkt krijg je meestal dit plaatje te zien, of een plaatje dat er op lijkt:

Oratie.009

Dit wordt wel de empirische cyclus genoemd. Hoewel die cyclus in de verschillende bronnen verschillende vormen aanneemt, met soms vier, vijf of zelfs zeven stappen is de basisstructuur hetzelfde. Na een oriëntatie volgt het vormen van hypothesen, het toetsen daarvan met experimenten het analyseren van data, het trekken van conclusies die vervolgens kunnen leiden tot nieuwe hypothesen.

De vraag is of dit is wat je zou moeten leren. Er zijn methodes waarin gedacht wordt van wel, maar het gevaar is dat wetenschap dan een kookboek wordt. Dit plaatje is een model, dat probeert de werkelijkheid te vangen. Ik zou er niet voor zijn om al het onderwijs in wetenschap op dit precieze model te baseren.

Ten eerste is het proces niet zo strak als de cyclus het voorstelt. Iedere wetenschapper weet dat in het proces allerlei shortcuts, stappen terug en dode sporen zitten omdat hypothesen nu eenmaal niet goed toetsbaar kunnen zijn en moeten worden bijgesteld voor er een experiment is gedaan. En soms blijkt na een experiment data lastig te interpreteren.

Oratie.010

Ook past het model niet voor een wetenschap als astronomie, waarin het doen van een experiment daar niet mogelijk is men afhankelijk van waarnemingen. Ook is het niet zo dat het volgen van de onderzoekscyclus garantie geeft op goede wetenschap. Mark Windschnitl besprak in een artikel een situatie waarin leerlingen onderzoek deden naar planten en die voedden met cola, ze naar muziek lieten luisteren en ze op hun kop hingen. Het probleem dat hij constateerde was dat leerlingen de experimenten deden zonder een theoretische achtergrond of basiskennis. De resultaten van die experimenten dragen daardoor ook niet bij aan ontwikkelend inzicht, en blijven hooguit als losse feitjes achter.

Wetenschap is modellenwerk

Windschitl betoogt, en met hem anderen zoals de wetenschapsfilosofen als Ronald Giere en Nancy Nersessian, dat dergelijke onderzoeksactiviteiten zinloos zijn omdat ze geen aandacht hebben voor onderliggende theorieën en modellen. Zij plaatsen modellen in het hart van de wetenschap. Wetenschappelijke kennis wordt uitgedrukt in modellen, en wetenschappers sleutelen continu aan de modellen om ze te verfijnen, uit te breiden of, in een enkel geval, ze door iets totaal anders te vervangen. Modellen worden ook gebruikt om nieuwe voorspellingen te doen, ideeën te genereren en ze zijn soms zelf onderwerp van onderzoek. Ik zal dat toelichten met een twee voorbeelden.

Toen Einstein zijn speciale relativiteitstheorie had gepubliceerd was het voor hem duidelijk dat er een algemenere theorie nodig was. Zijn speciale theorie had slechts betrekking op waarnemers die met constante snelheid ten opzichte van elkaar bewegen. Einstein zocht een theorie die voor alle waarnemers, onafhankelijk van hun bewegingstoestand, moest gelden. In 1907 al bedacht hij een modelsysteem waarin het basisidee van zijn algemene relativiteitstheorie kon uitdrukken: personen in een lift zonder ramen. Die personen kunnen geen onderscheid maken tussen een verblijf op aarde en een toestand waarin de lift in een raket gemonteerd is en waarvan de motor een versnelling genereert die gelijk is aan de zwaartekrachtsversnelling op aarde. In beide gevallen voelt de persoon een kracht in de richting van zijn voeten. Ook kan de persoon geen onderscheid maken tussen een lift in vrije val en een in een baan om de aarde.

Einsteins inzicht met behulp van dit modelsysteem was dat als een persoon geen onderscheid ziet of voelt er ook geen onderscheid is vanuit natuurkundig gezichtspunt. Het model leidde tot de voorspelling dat licht wordt afgebogen door zwaartekracht. Het kostte Einstein nog jaren om de wiskundige beschrijving van dit model rond te krijgen in een volledige theorie, maar de voorspelling over de afbuiging van licht bleek te kloppen. De kracht van het model als representatie van gedachten en ideeën en als middel om verder te redeneren komt in dit experiment bijzonder tot uiting.

Een ander voorbeeld is computationele wetenschap. In bijvoorbeeld de astronomie, waarin experimenten met de onderzochte werkelijkheid nu eenmaal niet mogelijk zijn, worden modellen gebouwd op basis van de natuurkunderegels die we kennen zoals de wetten van Newton. Die modellen worden gesimuleerd in de computer en de resultaten kunnen worden vergeleken met observaties.

Via deze weg is bijvoorbeeld ontdekt dat er donkere materie moet zijn, hoewel de nieuwste theorie van Erik Verlinde beweert dat die niet nodig is als we uitgaan van andere basisregels en principes. Dit laat zien dat modellen in principe een eindig leven hebben. Ze zijn bruikbaar binnen bepaalde contexten, op basis van de aannames die aan het model ten grondslag liggen. Als een aanname veranderd moet worden, verandert het model ook. En als het model voorspellingen geeft die niet met de werkelijkheid kloppen is het noodzakelijk de aannames ter discussie te stellen. Computationele modellen spelen in veel wetenschappen een rol. Naast astronomie zijn dat bijvoorbeeld de biochemie en de economie.

In de volgende blogs ga ik verder in op de rol van ICT en hoe dat kan worden ingezet om modellen en modelleren toegankelijk te maken voor jonge kinderen.

Modellenwerk deel 1: waarom en waartoe bèta-onderwijs?

Op 18 mei 2016 sprak ik mijn oratie uit als hoogleraar Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen. Op deze blog zal ik deze oratie in delen publiceren, waarbij ik soms zal uitwerken en soms zal inkorten. In dit eerste deel poneer ik de centrale vraag: wat is nu eigenlijk het doel van bèta-onderwijs? In een eerdere blog stelde ik die vraag al voor de wiskunde. Hier trek ik het breder.

Meneer de rector, geachte collega’s, lieve vrienden en familie,

26508781613_9a39dd68c9_k

Het zijn spannende tijden in de natuurkunde. In de periode dat ik deze oratie voorbereidde was er nieuws rond de succesvolle detectie van zwaartekrachtsgolven, aanwijzingen voor een nog onbegrepen verval van een deeltje in twee fotonen in CERN en werd de publicatie aangekondigd van de nieuwe theorie van zwaartekrachtsgolven. En er is veel meer: de uitvoering van het experiment van Bell zonder loopholes in Delft, majoranadeeltjes, grote stappen in de richting van quantum computing, noem maar op. Op dat soort momenten weet ik weer waarom ik ooit natuurkunde ben gaan studeren en waarom ik het nog steeds het mooiste vak van de wereld vind. Bijvoorbeeld het feit dat het mogelijk is om denkend vanuit principes zoals symmetrie en gelijkwaardigheid van waarnemers een theorie te construeren waarvan honderd jaar later een gedetailleerde voorspelling wordt geverifieerd is fascinerend.

Niet iedereen in mijn omgeving begrijpt mijn opwinding altijd, maar ik ben op zo’n moment blij met de keuze van mijn studie. Ik beweeg me niet aan het front van natuurkundig onderzoek, maar ik prijs me gelukkig dat ik me voldoende kennis ervan heb om de principes achter nieuwe ontdekkingen in de fysica te snappen en te begrijpen waarom de natuurkundige gemeenschap zo opgewonden raakt van het Higgs-deeltje, entanglement of zwaartekrachtsgolven. Het is vergelijkbaar met het feit dat ik blij ben met de muzieklessen die ik gevolgd heb. Ik heb me niet ontwikkeld tot een virtuoos gitarist, maar ik denk wel dat ik beter muziek heb leren luisteren en waarderen.

Toen het nieuws over de zwaartekrachtsgolven werd aangekondigd heb ik natuurkundedocenten aangemoedigd op de dag na de persconferenties in hun lessen aandacht te besteden aan deze ontdekking met de volgende tweet:

 Ik kreeg geen reactie, maar hoop dat docenten het zich hebben aangetrokken. De reden waarom ik dat doe is omdat ik het belangrijk vind om te laten zien dat natuurkunde een levend vak is, waarin iedere dag nieuwe dingen in worden ontdekt, van hele grote dingen zoals de voorbeelden die ik zojuist noemde, tot meer alledaagse zaken rond bijvoorbeeld het weer en elektrische auto’s.

Ik twijfel daarom weleens of de manier waarop we natuurkunde onderwijzen op school wel een goed beeld geeft van ons vak, mijn vak. Wat ik hierover ga zeggen is mogelijk in gelijke mate toepasbaar op de andere bètavakken, wiskunde, scheikunde, informatica en biologie. De curricula van deze vakken bevatten een groot aantal basale onderwerpen die belangrijk geacht worden voor het vak, vastgelegd in examenprogramma’s en syllabi. Het hoofddoel voor docenten is zoveel mogelijk leerlingen voor te bereiden voor de examens, hetgeen betekent dat zij leren de opgaven te maken die de kennis over deze onderwerpen toetsen. Om het belang van de relatie van het vak met de maatschappij te benadrukken is daarbij zelfs een aantal zogenaamde contexten voorgeschreven.

Mijn grote angst is dat een dergelijke aanpak het leven uit het vak perst. Laat ik bij mijn eigen vak blijven. Bij de recente vernieuwing van het eindexamenprogramma natuurkunde is het onderwerp quantum wereld opnieuw geïntroduceerd. Op zich is dit een goed idee, maar het resultaat was beperkt door de keuze voor een beperkt aantal deelonderwerpen: het duale karakter van materie en licht (het is een golf en deeltje tegelijk), en het kunnen rekenen aan een fictief modelsysteem, het deeltje in een doosje. Geen woord over superpositie van toestanden, over interpretatie en entanglement. Dat laatste is van belang voor moderne toepassingen van quantummechanica in quantumcomputers en quantumencryptie. Nu wil ik niet beweren dat we per se die onderwerpen moeten toevoegen aan de lijst – voor je het weet is die onwerkbaar lang. Ik wil vooral pleiten om een stap terug te doen en te kijken wat we eigenlijk willen bereiken met het onderwijs in de natuurkunde en de andere bètavakken.

De centrale vraag die mij al een tijd bezighoudt en waarvoor ik deze gelegenheid neem om mijn gedachten te ordenen en te delen is deze: “Waarom doen we eigenlijk aan onderwijs in de bètavakken?” Het standaardantwoord hierop bestaat uit een combinatie van argumenten zoals “we moeten leerlingen voorbereiden op een vervolgopleiding”, “we hebben bèta’s en ingenieurs nodig voor de economie” en “ze leren logisch denken door wiskunde”.

Deze argumenten zijn natuurlijk belangrijk, helemaal zonder basisvaardigheden in de wiskunde, en basiskennis over natuurwetenschap kan niemand. Voor vervolgopleidingen is het natuurlijk handig als beginnende studenten niet helemaal blanco binnenkomen. Toch wil ik u uitdagen na te denken over de vraag of het onderwijs dat we bieden dan wel zo goed aansluit?

Laat ik een voorbeeld noemen uit een ander vak: Engels. Niemand zal ontkennen dat het leren spreken, luisteren, lezen en schrijven in de Engelse taal belangrijk is om te functioneren in de maatschappij. Maar bij het vak Engels wordt naast de taalvaardigheid ook aandacht besteed aan Engelse cultuur, met name literatuur. Dit literatuuronderwijs staat niet ter discussie. Het zou ondenkbaar zijn dat iemand van havo of vwo af komt die nog nooit van Shakespeare, Vondel of Wolkers gehoord zou hebben. Maar waarom vinden we dat nu eigenlijk? Ik denk dat daar minimaal twee redenen voor zijn. Ten eerste is het natuurlijk belangrijk om ingewijd te raken in de cultuur. Ten tweede geeft leren over Shakespeare en andere grote schrijvers reden om de taalvaardigheid te leren. Ik ben blij dat ik Engels heb leren beheersen, niet alleen omdat ik daarmee met mensen buiten Nederland kan communiceren maar ook omdat ik bijvoorbeeld de boeken van Julian Barnes in de oorspronkelijke taal kan lezen en begrijpen. Op die manier is die taal ook een bron van plezier en genot geworden.

Plezier en genot is niet wat de meeste leerlingen associëren met  bèta-onderwijs. De focus ligt daar erg op het voorbereiden voor het eindexamen, dat grotendeels bestaat uit het maken van opgaven, al dan niet voorzien van een context. De vormende functie van bèta-onderwijs lijkt hierdoor achter te blijven. Daar waar in een vak als Engels ook het affectieve en esthetische aspect van het vak aan de orde komt, ook in de examens, blijft dat bij de bèta’s onderbelicht. De opgaven op die examens zijn vaak inwisselbaar en gaan niet echt over de kern van het vak. Bijvoorbeeld is het verhaal in onderstaande examenvraag uit het HAVO-examen 2016 overbodig voor het begrip van de som.

HAVO

Maar wat moeten we dan wel? Op die vraag wil ik in deze rede ingaan: wat we moeten we eigenlijk leren van en over bètawetenschap, en waarom dat belangrijk is en voor wie dat belangrijk is. Ook ga ik uiteraard in op het hoe van dat leren en hoe we dat kunnen onderzoeken. En het zal u niet verbazen: de rol van modellen in dit geheel speelt een grote rol. Ik ga hierop in in het vervolg op deze blog.