Zwaartekracht

In het nieuwe examenprogramma natuurkunde, voor VWO is er aandacht voor sterrenkunde. Een goede zaak, want het antwoord op veel fundamentele vragen in de natuurkunde is te vinden in de sterren. Door de blik naar boven te richten en de straling van sterren en sterrenstelsels te onderzoeken krijgen we inzicht in de fysische processen in extreme situaties zoals hoge temperaturen en dichtheden, en in de bewegingen van de hemelobjecten.

Inzicht in sterrenkunde kan niet zonder inzicht in de zwaartekracht, de kracht die er voor zorgt dat dingen naar de aarde vallen, dat de aarde in een baan om de zon blijft en dat ons zonnestelsel om het centrum van de melkweg cirkelt. Het mooie is dat we door de introductie van sterrenkunde meteen een goed platform hebben om het te hebben over die zwaartekracht. Velen associeren zwaartekracht met sommen over kogelbanen en ballen die van torens worden geworpen.Het nadeel daarvan is dat alles uiteindelijk op aarde terechtkomt. Het is veel interessanter om situaties te onderzoeken waarin de zwaartekracht haar bindende rol in het heelal kan spelen.

Ik werd gevraagd door Jaap Vreeling, coordinator onderwijs van NOVA, of ik mee wilde denken over een simulatie die gebruikt kan worden in het onderwijs. Hij regelde een afspraak met Simon Portegies Zwart, hoogleraar computationele astronomie in Leiden. Ik kon niet laten er na dit gesprek mee te beginnen. Met behulp van algoritmes en datasets van Simon (www.nbabel.org) en de database van Jet Propulsion Lab van NASA, met de posities en snelheden van alle bekende objecten in het zonnestelsel heb ik een eerste vingeroefening gedaan. Het resultaat staat hieronder. Of klik hier voor een full screen versie.

De simulatie bevat een aantal voorbeelden: een systeem met de zon, aarde en maan, niet op schaal. Interessant is te zien dat de zon een klein beetje waggelt en dat de baan van de maan sterk varieert onder invloed van de zon. Het hele zonnestelsel is wel op schaal, tenminste, de afstanden van de objecten zijn dat. Als ik de afmetingen van de planeten ook op schaal zou maken zouden ze onzichtbaar zijn. De startposities van de planeten zijn die op 1 december, de dag dat ik ze uit de database heb gehaald. Mooi is om een planeet, bijvoorbeeld de aarde centraal te zetten en vorm van de baan te laten plotten. De lussen die je ziet verklaren waarom planeten soms in omgekeerde richting lijken te bewegen:

Je kunt zelfs zien dat Mars helderder wordt tijdens de terugbeweging, logisch, want hij staat dan dichterbij.

In de zonnestelselsimulatie heb ik ook de baan van een planetoïde opgenomen. Niet geheel toevallig die van de planetoïde “Marieke Baan“, de persvoorlichter van NOVA. Tot slot heb ik een aantal simulaties van sterrenhopen toegevoegd, gedownload van nbabel.org. Als je goed kijkt zie je dat soms een ster wegschiet, en dat er kleine deelgroepjes van sterren ontstaan.

Ik ben niet van plan de simulatie helemaal te gaan bouwen,en heb nog wel een wensenlijstje: een real-time koppeling met JPL, plotten van de baan van de voyagersondes, en meer interactiviteit, zodat leerlingen bijvoorbeeld een reis naar Mars kunnen plannen.Het zou dus mooi zijn als dit op de een of andere manier verder opgepikt wordt.

Geef een reactie